Mozart, (sưu tầm)

[Người_bạn]

Mozart-Thiên tài âm nhạc

Wolfgang Amadeus Mozart (1756 - 1791) - nhà soạn nhạc vĩ đại người Áo, đỉnh cao của trường phái cổ điển Viên thế kỷ 18, thiên tài lớn nhất trong nền văn hóa âm nhạc thế giới. Nếu nói về "thần đồng âm nhạc" th́ từ cổ chí kim hiếm có một thần đồng nào sánh được với ông.

1. Những biểu hiện thiên tài
Cha của Mozart - Leopold Mozart - là một nhạc sĩ có tài. Chính ông là người đầu tiên chỉ dẫn cho Mozart từng nốt nhạc. Mozart được học violon, đàn clavơ xanh, đàn oocgơ. Lên 3 tuổi ông đă tập lập những hợp âm trên đàn, ứng tác, đàn lại bằng trí nhớ những đoạn nhạc, giai điệu được nghe. 4 tuổi đă chơi clavơ xanh (một loại đàn tiền thân của đàn piano) thành thạo. Có lần ông bố và người bạn ông, Sacne, về nhà thấy Mozart đang ngồi ở bàn hí hoáy viết vào giấy chép nhạc. Mỗi lần chấm mực th́ không chỉ có bút chấm mà cả ngón tay cũng chấm mực luôn! Khi bố hỏi: con đang viết ǵ th́ Mozart trả lời đang viết concerto cho đàn Clavơ xanh. Ông bố cầm tờ giấy nhạc lên xem và quả có thấy những nốt nhạc và cả những vết mực giây vào. Thoạt đầu ông bố và ông Sacne cho là tṛ trẻ con, nhưng sau đó hai người cùng mừng rỡ v́ thấy những câu nhạc viết đúng qui cách và có dụng ư hẳn hoi. Như vậy là mới lên bốn, Mozart đă sáng tác được một bản concerto. Lên 6 tuổi, Mozart đă cùng bố và người chị gái Maria - Anna lớn hơn Mozart 3 tuổi và cũng giỏi đàn piano đi lưu diễn tại nhiều thành phố lớn. Mozart c̣n chơi violon, đàn oocgan. Điều kỳ diệu nữa là không những sáng tác được giai điệu và phần đệm, Mozart c̣n rất giỏi ứng tác, tức là trong số khán giả, một người nào đó đề ra một giai điệu, căn cứ vào đó Mozart sáng tác ngay tại chỗ trên đàn một bài nhạc hoàn chỉnh, liền một mạch không hề phải sửa sang chút nào. Đó là phương pháp biến tấu tại chỗ một giai điệu có sẵn, biếnđổi nhưng làm sao giai điệu cho sẵn vẫn có mặt qua mọi lần thay đổi h́nh dạng và cấu trúc.

Trí nhớ âm nhạc của Mozart cũng thật phi thường. Có một lần khi đến biểu diễn ở Rôma, được biết tại Nhà nguyện Sixtine trong ṭa thánh người ta hát một bài hợp xướng 8 bè rất hay, nhưng không cho phép ai ghi chép bản nhạc để không phổ biến sang nơi khác, Mozart đến nghe chỉ một lần, về nhà ghi lại theo trí nhớ không sai một nốt nhạc nào.

Những cuộc lưu diễn của Mozart với chị và bố ngày càng mở rộng sang Thụy Sĩ, Pháp, Anh, Hà Lan, Bỉ, Italia. Đâu đâu cũng được hoan nghênh nhiệt liệt, nhưng Mozart vẫn luôn luôn giản dị, hồn nhiên, vui tươi, chân thật. Có lần ở lâu đài Schonbrunn, khi bị trượt chân ngă trên sàn đánh xi bóng lộn của lâu đài và được một nàng công chúa trẻ tuổi đến nâng dạy, để cảm ơn Mozart đă hồn nhiên hứa lớn lên sẽ lấy nàng công chúa đó làm vợ.

2. Nhạc sĩ tài ba với khả năng sáng tác dồi dào
Năm 1767, vào lúc 11 tuổi, Mozart đă sáng tác vở opera "Apollo và Hiacinthus" - opera đầu tay của ông. Hai năm sau, chỉ trong hai tháng, Mozart đă hoàn thành opera hài hước "Cô gái giả ngây thơ", tiếp đó là opera theo phong cách dân gian - dân tộc "Bastien và Bastienne". Cho đến cuối cuộc đời quá ngắn ngủi 35 năm của ông, Mozart đă sáng tác hơn 20 vở opera, trong đó có những tuyệt tác có giá trị vĩnh vửu như "Đám cưới Figarô", "Đông Gioăng", "Cây sáo thần". Các opera thuộc nhiều thể loại: opera kiểu seria, kiểu hài hước (lauffa) và kiểu dân gian - dân tộc (như "Cây sáo thần"), nhưng ở loại nào ông cũng đổi mới và làm phong phú thêm bằng cách đưa vào những nhân tố của loại khác và những nguyên tắc của chủ nghĩa cổ điển Viên. Một trong những thành tựu to lớn của Mozart trong phương pháp cấu tạo kịch bằng âm nhạc là khắc họa được đậm nét những cá tính nhân vật, khiến các nhân vật của ông không c̣n là những mô h́nh xơ cứng, chung chung, mà trở nên sống động, gắn với cuộc đời.

Trong lĩnh vực nhạc giao hưởng, thành tựu cao nhất của Mozart tập trung vào ba bản giao hưởng cuối: số 39, số 40 và số 41. C̣n về nhạc thính pḥng và nhạc cho piano, ông cũng phát huy đến cao nhất những thành tựu của những người đi trước ông, như I.X.Bach, I.Hayđơn trong các tác phẩm như "Făngtedi và xônát giọng Đô trưởng", "Xônát giọng La trưởng"...

3. Một nhân cách lớn
Tài cao như vậy, nhưng Mozart luôn chịu những sự hành hạ của những kẻ có quyền thế, phải ở vào thế những người nô bộc. Thời gian c̣n ở Salzburg (nguyên văn Danxbuốc), hàng ngày ông phải ngồi chầu chực vài giờ liền trong tiền sảnh nhà vị tổng giám mục giáo phận để chờ sai phái, viết nhạc chiều theo ư của ngài tổng giám mục và khách khứa của ông. Làm không đúng là bị chửi mắng nhục nhă. Bản chất bộc trực, đầy ḷng tự trọng của Mozart không chịu được sự lăng nhục ấy, nên có lần ông viết thư bộc lộ sự phẫn nộ của ḿnh: "...Với tôi, chuyện có được mọi thứ huân chương c̣n dễ dàng hơn nhiều so với điều ông có thể làm như tôi, cho dù ông có hai lần chết đi sống lại cũng vậy...!". Trong một bức thư cho bố ông, Mozart viết: "... Trái tim nâng cao phẩm giá con người, và mặc dù con không phải là bá tước, nhưng có lẽ phẩm giá con người ở trong con c̣n nhiều hơn ở một lăo bá tước nào đó...".

Sau này khi bỏ Salzburg (nguyên văn Danxbuốc) để về Viên tự kiểm sống quyết không dựa dẫm vào miếng ăn ở các nhà quí tộc, Mozart đă rơi vào cảnh khó khăn, túng quẫn. Lớn lên rồi, ông không c̣n được người ta quan tâm đến như khi c̣n nhỏ, khi c̣n là một "thần đồng". Những tác phẩm đẹp nhất của ông như "Đám cưới Figarô", "Đông Gioăng" ít được sự tán thưởng. Có những kẻ đố kỵ lên tiếng chê bai, những ca sĩ v́ không ưa ông mà bóp méo âm nhạc của ông khi biểu diễn.

Mozart không làm sao xin được việc làm ở Viện mặc dù ở cái thủ đô âm nhạc này không thiếu chỗ làm cho các nhạc trưởng, người đàn oocgan, người sáng tác nhạc. Mozart buộc phải làm công việc soạn nhạc, chuyên soạn nhạc thuê cho người khác, sáng tác nhạc cho những vở balê loại rẻ tiền, dạy nhạc tư với giá quá bèo bọt.

Ông ngày càng tụt xuống thấp trong nấc thang xă hội, nhà ở ngày thu hẹp lại, những lo nghĩ về cuộc sống ngày càng tăng... và âm nhạc ông viết ra ngày càng hay, càng đẹp. Năm 35 tuổi ông bị ốm nặng. Ngay gần nhà ông, có nhà hát diễn vở "Cây sáo thần" của ông. Những người bạn trung thành với ông cứ tôi tối đến thăm, kể cho ông nghe những đoạn nào trong vở được vỗ tay nhiều nhất. Họ thấy ông nằm trên giường, tay run v́ sốt vẫn hối hả sáng tác.

Tác phẩm này dường nhơ cuốn hút ông muốn hoàn thành sớm, v́ theo Mozart có một người mặc toàn đồ đen đến đặt ông viết một bản kịch cầu hồn. Ông linh cảm thấy đó là triệu chứng của cái chết của ông đang đến nên cố gắng hoàn thành, không muốn bỏ lại tác phẩm dở dang khi giă biệt cuộc đời. Tuy vậy ông đă đi trước khi viết xong - di chúc lại cho một người học tṛ ông viết tiếp trên cơ sở những chỉ dẫn cụ thể của ông.

Thiên tài Mozart - cuộc đời và sự nghiệp vĩ đại đă trở thành bất hủ

[Người_bạn]

Mozart - Giao hưởng & Sonata

Thế giới cảm xúc, trữ t́nh kỳ diệu
Trong cuộc đời ngắn ngủi của nhạc sĩ thiên tài người áo - Amadeur Wolfgang Mozart, mùa hè năm 1788, có lẽ là giai đoạn chứa nhiều cảm xúc sáng tạo nhất, tài năng phát tiết rực rỡ nhất. Chỉ trong một mùa hè tràn đầy nắng và gió, Mozart đă sáng tác liền ba bản giao hưởng.

Kinh ngạc thay, đó lại chính là ba đỉnh cao của thể loại giao hưởng trong sự nghiệp sáng tạo của Mozart. Đó là Giao hưởng số 39 giọng Mi trưởng bemon, Giao hưởng số 40 giọng Son thứ và Giao hưởng số 41 giọng Đô trưởng (c̣n có tên Jipiter). Trong đó, Giao hưởng số 40 tràn đầy t́nh cảm mạnh mẽ, niềm say mê trữ t́nh và chân thật, thể hiện tài năng biểu đạt và trở thành một tác phẩm được phổ biến nhất.

Giao hưởng số 40 giọng Son thứ

Bản Giao hưởng được sáng tạo mang hơi thở và cảm hứng từ một số tác phẩm của đại thi hào Đức Schiller và Goether thời thanh niên "băo táp và căng thẳng". Tác phẩm tràn đầy những cảm xúc sâu sắc và mang tính chất bi kịch. Bản giao hưởng được kết cấu hoàn chỉnh gồm 4 chương. Riêng 3 chương (1,2 và 4) được Mozart viết theo h́nh thức sonata. Chương 1 và phần kết thúc được kết nối bởi những nét đặc trưng và nổi bật của cấu trúc giao hưởng.

Chương 1 (Allegro molto), mở đầu bằng nét nhạc chủ đạo khai thác chủ đề của phần chính, đầy sôi nổi và hết sức hài hoà. Chủ đề thứ hai (phần phụ) với nét nhạc duyên dáng, lịch lăm và hoàn mỹ. Chủ đề của phần chính được phát triển hết sức mạnh mẽ và đầy kịch tính. Toàn bộ cao trào phát triển không ổn định cùng với những âm hưởng phức điệu càng tăng thêm tính chất căng thẳng và sôi nổi. Chương 2 (Andante) tràn đầy giai điệu b́nh yên, trong sáng và trữ t́nh. Toàn bộ chủ đề của chương Andante không hề tương phản, ngay cả khi giai điệu được mở ra hết sức rộng lớn. Ngược lại nó được gắn kết bởi đặc trưng âm điệu và nhịp điệu trau chuốt hơn, hài hoà hơn. Chương 3 ( Thực đơnetto - Allegro) là giai điệu vũ khúc minute có tính truyền thống trong thể loại giao hưởng của thời kỳ trước Mozart. Tuy vậy, giai điệu "nguyên bản" của vũ khúc không vang lên một cách tự nhiên, ngoại trừ phần chính giữa chương nhạc. Nó được hoà nhập bởi chất bi tráng và gây xúc động mạnh như chương 1 và chương kết. Chương cuối (Allegro assai) có cấu trúc khác thường với chương 1 và điều đó khiến cho bản giao hưởng mang tính trọn vẹn và tổng quát đặc biệt hiếm có. ở đây, chỉ có một sự khác biệt đáng kể là phần chính của chương kết lại ẩn chứa một sự tương phản vốn thiếu vắng trong phần chính của chương 1 giao hưởng. Tuy vậy, tính chất tương phản giữa phần chính và phần phụ, âm hưởng tương quan giữa chúng nhằm khai thác và nâng lên những thủ pháp phát triển bằng nhiều h́nh thức. Tài nghệ bậc thầy của Mozart được biểu hiện trong âm nhạc giao hưởng, thế giới của cảm xúc trữ t́nh, sự phong phú, tinh tế của t́nh cảm con người thật sự gây kinh ngạc.

Giao hưởng số 24 giọng Si trưởng bemon

Mozart sáng tác bản giao hưởng này vào năm 1773, khi nhà soạn nhạc ở tuổi 17 vừa từ Italy trở về sau. Khi đó, ông đă là tác giả của 23 bản giao huởng. Cũng như hầu hết các giao hưởng của Mozart thời kỳ sáng tác đầu tiên (bản Giao hưởng số 1 được sáng tác khi Mozart mới 8 tuổi - năm 1764), bản Giao hưởng số 24 được sáng tác bởi ảnh hưởng của nền âm nhạc giao hưởng Italy.

Đây là bản giao hưởng được Mozart viết cho dàn nhạc nhỏ (dàn giây chỉ được phụ hoạ thêm bằng một cây flute, một kèn oboe), theo "đơn đặt hàng" của dàn nhạc cung đ́nh thành phố Salzburg. Âm nhạc của bản giao hưởng trở nên nổi tiếng bởi thứ ánh sáng rực rỡ đến mức sửng sốt, nét duyên dáng và tinh khiết của niềm suy tư và cảm xúc dào dạt. Bản giao hưởng không rộng lớn, chỉ gồm có 3 chương, trong đó chương truyền thống Thực đơnet không xuất hiện. Chương 1 (Allegro spiritoso) mạnh mẽ và dữ dội, sảng khoái và hào hứng được tiếp nối bởi giai điệu hết sức quyến rũ Andantino grazioso, gây xúc động chính v́ sự chân thật và giản dị. Chương kết tiết tấu nhanh và trong sáng bao trùm toàn bộ bản giao hưởng. Đây là một bằng chứng sinh động và tiêu biểu cho phong cách giao hưởng của Mozart thời kỳ đầu.

Giao hưởng số 25 giọng Son thứ

Đây cũng là một trong những tác phẩm của Mozart sáng tác thời kỳ đầu. Ông viết bản giao hưởng cung Son thứ này tại thành phố quê hương Salzburg khoảng năm 1773 - 1774 khi nhạc sĩ mới 18 tuổi. Giao hưởng thể hiện toàn bộ tài năng "nguyên sơ" của ông. Mozart cố gắng đạt tới sự đồng nhất nội tại giữa bốn chương giao hưởng.

Chương 1 (Allgro conbrio) thấm đậm niềm cảm xúc khắc khoải và nỗi âu lo. Giai điệu mở đầu của kèn oboe được phụ hoạ bằng những tiết tấu đanh cứng của cây đàn violon tạo chất kịch tính cao độ. Những hợp âm sắc và mạnh mẽ bất ngờ ngay sau những âm thanh yên ả tạo cho chương nhạc một ấn tượng cảm xúc mạnh mẽ, da diết. Phần kết của chương 1, chất nhạc ảm đạm mặc dù không dài nhưng thật sự gây xúc động. Chương 2 (Andante) chậm, tính chất trữ t́nh chứa đựng những suy tư sâu thẳm và căng thẳng. Ngay cả giai điệu vũ khúc minuet (chương 3) vốn mang đậm tính chất tao nhă cũng tạo một không khí khiên cưỡng. Chương 4 (Allegro) - chương kết - một chương hoàn toàn khác thường trong thể loại giao hưởng thời kỳ này. Thay v́ khép lại bởi giai điệu phong phú, tưng bừng của điệu vũ khúc, th́ chủ đề của chương nhạc lại gây xúc động bởi sự kịch tính của chương 1 tái hiện trở lại. Chủ đề cơ bản của chương kết cũng tương tự như một vũ điệu minuet.

Ng̣ai bốn bản giao hưởng trên, Mozart c̣n để lại những tác phẩm tuyệt vời, mặc dù quy mô và độ dài không bằng các giao hưởng. Trong số đó, phải nhắc tới bản "Serenade dạ khúc nhỏ" (sáng tác năm 1787), ra đời khi tài năng của nhà soạn nhạc đă tới độ chín muồi. Bản Serenade thuộc thể loại nhạc thế tục vui tươi. Từ lâu, đây là h́nh thức âm nhạc truyền thống của áo trong các vui chơi công cộng ng̣ai trời hoặc trong các dàn nhạc gia đ́nh. Một dàn nhạc nhỏ tŕnh diễn các bản nhạc hành khúc, các điệu nhảy hoặc hoà tấu trong một tổ khúc. Với cấu trúc như vậy, dân gian thường gọi là "Serenade", "Dạ khúc" hoặc "Nhạc tiêu khiển". Bản "Serenade dạ khúc nhỏ" của Mozart là một dẫn chứng về cấu trúc của thể loại này, gồm có 4 chương: chương 1 - Allegro; chương 2 - Romanee; chương 3 - Thực đơnetto tam tấu; chương 4 - kết. Chương 1 mở đầu bằng một giai điệu khẩn cầu tha thiết, tiết tấu vui tươi, tưng bừng và sôi nổi, nét đặc trưng âm nhạc liên hoan. Chương 2, giai điệu đặc trưng là lăng mạn. Chương Thực đơnetto và chương kết được Mozart diễn tả bằng giai điệu vũ khúc Rondo hết sức phóng khoáng, xen lẫn chất hài hước, trữ t́nh và rực rỡ. Đây cũng là đặc điểm tiêu biểu của hầu hết các chương nhạc kết của Mozart trong các thể loại âm nhạc Concerto và Sonata.

Một nhạc trưởng tài năng người Đức cùng thời nhận xét: "Bản Serenade dạ khúc nhỏ của Mozart mê hoặc, quyến rũ chúng ta hơn cả một bài thơ lăng mạn hay một bản t́nh ca say đắm nhất miêu tả một đêm huyền bí ở xứ sở Salzburg".

Bốn bản sonata xuất sắc nhất

Trong cuộc đời sáng tạo ngắn ngủi của ḿnh, Mozart luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với thể loại sonata cho violon và piano. Bản thân ông vừa là nghệ sĩ violon, lại vừa nghệ sĩ chơi piano xuất sắc. Chính v́ thế, ông có điều kiện nắm vững sâu sắc và hoá giải được những đ̣i hỏi mang tính đối lập của hai nhạc cụ này để đạt tới sự hài hoà nhịp nhàng. Khi mới 7 buổi, Mozart đă sáng tác bản sonata đầu tiên cho violon và đàn clavixan. Thời đó, piano và violon rất hiếm khi cùng hoà tấu hoặc piano đệm cho violon. Tuy vậy, ngay chính trong những sonata mà Mozart sáng tác thời kỳ trẻ, đôi khi ông đă t́m cách làm cho cây violon xuất hiện độc tấu một số giai điệu nhỏ. Khi đă trưởng thành, trong các bản sonata, phần đệm đă được Mozart mở rộng và đẩy lên thành hai thể loại riêng biệt: tam tấu piano và song tấu cho violon và piano. Trong đó, violon dần dần chiếm vị trí ngang hàng với piano, thậm chí vựơt lên lấn át piano và dành ưu thế.

Năm 1768, Mozart sáng tác một khối lượng đồ sộ: 20 bản sonata cho violon và piano. Mười năm sau, ông đă soạn lại hầu như các bản sonata đầu tiên và chúng trở thành những tác phẩm hoàn hảo, khác hẳn thời kỳ đầu. Bản Sonata giọng Si trưởng (gồm 3 chương Largo - Allegro, Andante, Allegretto), được viết vào tháng 4/1784, là một trong những bằng chứng tuyệt vời thể hiện phong cách sáng tạo của nhà soạn nhạc mang đầy âm hưởng âm nhạc Viên thời kỳ rực rỡ nhất. Bản sonata mở đầu bằng âm vực largo (13 nhịp) dẫn dắt người nghe vào chương 1, với thanh điệu allegro toả sáng lấp lánh. Ơ đây có ba chủ đề chính hoặc có thể coi là ba nhóm chủ đề, bổ sung thêm bởi những nhịp điệu ngắn. Tuy h́nh thức không mở rộng, nhưng thay v́ một đoạn lan man thiếu mạch lạc gồm 24 nhịp, âm nhạc đặc biệt nổi bật bởi một vài hợp âm nửa cung. Sau đó, thỉng thoảng được nhắc lại. Chương giữa Andante, đẹp một cách lạ thường và hiếm khi được mở rộng trong một chương chậm đặc trưng phong cách Mozart. Có hai chủ đề chính, mang vẻ đẹp trữ t́nh và diễn cảm, vang lên bởi tiếng violon và được nhắc lại bởi tiếng piano tinh tế và trau truốt. Phần giữa chương là một đoạn được phát triển và chuyển dịch một cách tinh tế, gần như phảng phất phong cách của Schubert, trước khi nét nhạc đạt tới âm chủ đạo và được nhắc lại như thường lệ. Chương kết vang lên giai điệu vũ khúc gavốt quay tṛn vui nhộn, chủ đề chính được tái hiện thường xuyên trong âm chủ đạo. ở đây c̣n xuất hiện một vài chủ đề phụ hết sức duyên dáng. Mỗi chủ đề đều tạo nên ấn tượng hân hoan, vui tươi tựa như một ṿng xoáy âm thanh tưng bừng.

Sonata giọng Đô trưởng và la trưởng

Bản Sonata giọng Đô trưởng gồm 3 chương : Allegro Vivace, Andante Costemudo và Rondo Allegro. Đây là một trong những tác phẩm đầu tiên của Mozart sáng tác thời kỳ chín muồi tại Mannheim tháng 3/1778. Chương 1 là thanh điệu Allegro Vivace rộng lớn. Chớ nên tưởng lầm rằng, giai điệu của piano ở nhịp 22 là chủ đề thứ hai của Sonata. Chủ đề đó thực sự xuất hiện chậm hơn, sau 3 hợp âm giọng Re trưởng. Chương nhạc chậm được phát triển rộng bởi hoà âm của piano. Giai điệu được nhắc lại bởi tiếng violon và kết thúc hết sức hài hoà giữa hai nhạc cụ này. Chương cuối là vũ khúc ṿng tṛn đầy phấn khích, vui tươi hoà quyện giữa violon và piano. Riêng bản Sonata giọng La trưởng chỉ có hai chương: Allegro molto; Tema convariazioni. Mozart sáng tác bản sonata này vào đầu năm 1778. Một tác phẩm chỉ cấu tạo 2 chương nhưng lại mở ra không gian rộng lớn khác thường bởi một chương Allegro molto quy mô gấp nhiều lần. Chủ đề thứ nhất hết sức táo bạo, mạnh mẽ đầy sinh khí. Chủ đề thứ hai lại có vẻ bối rối, ngây thơ. Sau một đoạn mở đầu mạch lạc, chủ đề thứ nhất xuất hiện, rồi đảo lộn bởi giọng Mi thứ. Tiếp đó, một giai điệu ngắn chiếm chỗ và được nhắc lại hết sức cân đối. Chương 2 cũng là chương kết, gồm 6 khúc biến tấu. Biến tấu một vươn lên rất nhanh trong tiếng piano lấn lướt. Biến tấu hai, cây violon diễn tả hoà âm. Biến tấu thứ ba, âm nhạc trở nên cân bằng hơn giữa hai nhạc cụ. Trong biến tấu thứ tư, tiếng violon vút lên những cung bậc cao, c̣n tiếng piano giữ âm trầm Alberti, một vài hợp âm rải và không đả động đến nhịp điệu Adagio. Biến tấu năm nổi bật bởi một quăng 8. Biến tấu sáu thật bất ngờ bởi nhịp gấp gáp, rồi kết thúc toàn bộ tác phẩm trong giai điệu vui tươi, duyên dáng.